Uluslararası karayolu taşımacılığının anayasası kabul edilen CMR Konvansiyonu (Convention relative au contrat de transport international de marchandises par route), 1956 yılında Cenevre'de imzalanmış olup gönderici, taşıyıcı ve alıcı arasındaki hak ve sorumlulukları uluslararası standartlara bağlar. Türkiye'nin de taraf olduğu bu konvansiyon, malın teslim alınmasından alıcıya ulaştırılmasına kadar geçen süreçte taşıyıcının hukuki sorumluluğunun sınırlarını çizer.
1. CMR Sevk İrsaliyesinin Önemi ve Nüshaları
CMR belgesi bir kıymetli evrak değil; taşıma sözleşmesinin varlığını, şartlarını ve malların taşıyıcı tarafından teslim alındığını kanıtlayan resmi bir belgedir. Standart olarak 3 asıl nüsha halinde düzenlenir:
- 1. Nüsha (Kırmızı): Göndericiye verilir.
- 2. Nüsha (Mavi): Alıcıya aittir ve eşya ile birlikte alıcıya teslim edilir.
- 3. Nüsha (Yeşil): Taşıyıcıda kalır ve navlun faturasının tahsilatında kullanılır.
2. Sürücünün Malı Teslim Alırken Rezerv (Çekince) Koyma Zorunluluğu
CMR Madde 8 uyarınca, taşıyıcı (ve onun adına hareket eden tır şoförü) malları teslim alırken şunları kontrol etmekle yükümlüdür:
- Koli, palet veya paket sayısının CMR irsaliyesindeki adetlerle tam eşleşip eşleşmediği,
- Paketlerin ve ambalajın dış görünüşünün sağlam olup olmadığı.
Eğer şoför ıslak, yırtık, hasarlı ambalajı veya eksik palet sayısını fark ettiği halde CMR'nin 18 numaralı kutucuğuna açıkça çekince şerhi düşmez ve imza atarsa; malların dış ambalajı kusursuz ve eksiksiz teslim alındığı yönünde yasal karine oluşur. Varış yerinde tespit edilecek hasardan taşıyıcı sorumlu tutulur!
3. 8.33 SDR Sorumluluk Sınırı Nedir?
CMR Konvansiyonu, taşıyıcıyı sınırsız bir tazminat yükümlülüğünden korumak amacıyla bir sorumluluk tavanı getirmiştir:
- CMR Madde 23/3 uyarınca taşıyıcının sorumluluğu, kaybolan veya hasar gören yükün brüt kilogramı başına 8.33 SDR (Special Drawing Rights - Özel Çekme Hakkı) ile sınırlıdır.
- SDR, IMF tarafından tanımlanan sepet para birimidir. Örneğin 1 SDR yaklaşık 1.35 USD civarındaysa, hasarlı yükün kilogramı başına azami sorumluluk yaklaşık 11-12 USD civarında sınırlanır.
- İstisna (Kast ve Ağır Kusur): Taşıyıcı veya sürücü olaya bilerek (kasten) veya pervasızca bir davranışla sebebiyet vermişse (örneğin aşırı alkollü araç kullanımı, kırmızı ışıkta geçiş, güvenliksiz park alanında dorsenin terkedilmesi), 8.33 SDR tavanı düşer ve taşıyıcı hasarın tamamını ödemek zorunda kalır.
4. Hasar ve Gecikme Bildirim Süreleri
Alıcı malı teslim alırken açık bir hasar varsa derhal teslim anında rezerv koymalıdır. Gizli hasarlarda ise teslimden itibaren en geç 7 gün içinde taşıyıcıya yazılı bildirimde bulunulmalıdır. Gecikme tazminatlarında ise bildirim süresi teslim tarihinden itibaren 21 gündür.